2. Kva skjer ved konkursen?

2.1 Eit konkursbu blir til

Den største endringa etter konkursopninga, er at tingretten opprettar eit konkursbu. Konkursbuet lagar eit skilje mellom skuldnaren som person og økonomien hans. Langt på veg mistar skuldnaren retten til å styre med pengar og eigedelar. Av omsyn til skuldnaren blir det likevel gjort nokre unntak: Klede og andre ting til personleg bruk går ikkje inn i konkursbuet. Desse tinga blir haldne heilt utanfor konkursen.

Det er viktig å hugse på at eit konkursbu berre omfattar ting som skuldnaren eig sjølv. Ting som familien hans eig, blir ikkje ein del av konkursbuet. Det kan ofte by på vanskar å avgjere kva som tilhøyrer skuldnaren. Dette gjeld til dømes når ein gift privatperson går personleg konkurs. Då må ein prøve å avgjere kven av ektefellene som eig kva.

Skuldnaren skal hjelpe til medan konkursen står på. Han har plikt til å gje opplysningar om eigedelane og økonomien.

Alle tinga til skuldnaren skal registrerast. Dette er ei oppgåve for bustyraren (bustyraren er som oftast ein advokat; det står meir om han i punkt 2.2). Medan bustyraren arbeider med registreringa, har ikkje skuldnaren lov til å bruke tinga. Dersom ein fabrikk går konkurs, må leiinga av fabrikken difor stengje alle portane og gje nøklane til bustyraren. Bustyraren skal passe på at tinga ikkje forsvinn, t.d. ved tjuveri. Bustyraren skal også syte for at det blir teikna forsikring for tinga.

Sjølv om ei konkursråka verksemd må gje alle tinga til bustyraren, kan det vere aktuelt å halde fram med drifta av verksemda. Drifta skjer då under leiing av konkursbuet. Dette er særleg aktuelt når det kan gje forteneste at verksemda fullfører eit bestemt prosjekt, til dømes bygginga av eit skip.

2.2 Ein advokat blir bustyrar

Når det ligg føre orskurd om konkursopning, blir det peikt ut ein bustyrar. Han får i oppgåve å utføre ei rekkje oppgåver som konkursen fører med seg. Bustyraren er som regel advokat. Bustyraren skal hjelpe til, slik at konkursen blir gjennomført på ein så korrekt måte som råd. Bustyraren skal sjå etter om buet kan krevja skadebot hos nokon for å få fleire pengar til kreditorane. Dersom skuldnaren har betalt ut pengar dei siste månadene før konkursen, kan betalingane i visse tilfelle krevjast ført tilbake.

Dersom bustyraren oppdagar at det konkursråka selskapet har eigedelar som kan føre til ureining, pliktar han å varsle styresmaktene om dette.

Lysingar i Norsk Lysningsblad og i aviser (lokalaviser) sørgjer for at folk får vite om konkursen. I lysingane blir kreditorane oppmoda om å melde ifrå til bustyraren om krava sine. Kreditorane må varsle om krava innan ein bestemt frist.

2.3 Bustyre og skiftesamling

Bustyraren og tingretten er ikkje aleine om å ta seg av konkursbuet.

Dersom konkursbuet gjeld store verdiar eller krev vanskelege avgjerder, kan det bli oppnemt eit kreditorutval. Det er anten tingretten eller ei skiftesamling som står for denne oppnemninga. (Kva ei skiftesamling er, blir forklart i neste avsnitt.) Kreditorutvalet er sett saman av 1-3 utsendingar frå kreditorane. Saman med bustyraren er desse utsendingane medlemmer av bustyret. Dersom ei verksemd har gått konkurs, kan også dei tilsette i verksemda få eitt medlem i bustyret. Den viktigaste oppgåva for bustyret er å passe på at bustyraren gjer jobben sin på rett måte.

Medan konkursen står på, kan også alle kreditorane bli kalla inn for å treffa vedtak. Dette organet blir kalla skiftesamling. Skiftesamlinga er det øvste organet under konkursen. Det er naturleg at skiftesamlinga har størst makt sidan pengane i buet eigentleg tilhøyrer alle kreditorane i fellesskap.

Dersom det blir usemje på skiftesamlinga, fattar kreditorane vedtak ved røysting. Det er ikkje slik at kvar kreditor har ei røyst. Kreditorane røyster alt etter kor store krav dei har mot skuldnaren. Dess større kravet er, dess større makt har kreditoren. Skiftesamlinga blir leia av ein dommar frå tingretten. Som oftast møter få kreditorar opp på skiftesamlinga.

2.4 Verdiane må delast

Kreditorar som har sikra seg pant i tinga til skuldnaren, kjem best ut av konkursen. Ein bank vil til dømes sikre seg pant i huset når den gjev bustadlån. Blir huset selt under konkursen, har banken førsteretten til salssummen. Ofte vil det hefte pant på mange av tinga, slik at det blir lite igjen til kreditorar utan panterett.

Tinga blir selde på den måten som gjev størst inntekter. Før i tida var det vanleg å halda auksjonar, men dette er nokså sjeldan kost i dag. Bustyraren kan hyra ein medhjelpar, t.d. ein eigedomsmeklar, til å stå for salet av tinga.

Som regel blir konkursen avslutta før ein kjem så langt som til å dele verdiane mellom kreditorane. Slik er det når buet har svært få pantefrie ting. Gjennomgangen av buet blir straks innstilt dersom det ikkje finst store nok verdiar til å dekkje utgiftene som blir til under sjølve konkursen. I 1997 blei 77 % (!) av alle konkursbu innstilt på dette grunnlaget (2 440 av i alt 3 161 konkursbu).

Lønn til bustyraren er eit døme på ei utgift som blir til under sjølve konkursen.

Kreditorane melder ifrå om krava sine til bustyraren. Han skal undersøkje om opplysningane til kreditorane stemmer. Dessutan skal han vurdere kva prioritet dei ulike krava skal ha ved delinga av verdiane. I enkle konkursbu kan bustyraren også ta stilling til om krava skal godkjennast eller ikkje. Dersom det er oppnemt kreditorutval, er det bustyret som har kompetansen til å gje godkjenning. I særskilte tilfelle kan avgjerda også bli overlaten til ei skiftesamling.

Best prioritet har massekrav. Dette er utgifter som oppstår i samband med avviklinga av konkursen.

Etter at massekrava er betalt, kjem turen til krav med særrett av første klasse. Til denne gruppa høyrer krav på lønn frå personar som er tilsett hos skuldnaren. Men det er ei rekkje vilkår som må vere oppfylt for godta slike lønnskrav. Det er difor viktig å vite om at staten har laga ei lønnsgarantiordning ved konkurs. Etter nærare reglar kan arbeidstakaren få utbetalt lønna hos staten i staden for hos den konkursråka arbeidsgjevaren. Når staten betaler på denne måten, tek den til gjengjeld over arbeidstakarens krav mot konkursbuet.

Meir om lønn i samband med konkurs kan du lese i anbefalingen "Behandling av lønnskrav i konkurs".

Den neste gruppa av krav er dei med særrett av andre klasse. Dette er blant anna skattekrav frå stat og kommune.

Sist i køen under konkursen stiller vanlege konkurskrav og dei såkalla "etterprioriterte" krava. Det blir sjeldan noko igjen til desse gruppene.

Når alle verdiane er delte, blir konkursen formelt avslutta. Konkursen blir dessutan formelt avslutta dersom det ikkje finst midlar til deling.

2.5 Konkurskarantene og straff

Det er ikkje ulovleg å gå konkurs. Under konkursen kan det likevel bli oppdaga andre tilhøve som inneber eit brotsverk, eller iallfall at skuldnaren på ein eller annan måte kan klandrast. For å hindre gjentaking, bør skuldnaren få lide litt for feilstega sine. Reglane om straff og konkurskarantene kjem inn her.

Ved konkurskarantene blir skuldnaren fråteken retten til å stifte eller styre dei fleste typar selskap. Det kan bli lagt ned forbod mot at skuldnaren får vere administrerande direktør eller styremedlem i alle typar selskap. Det er tingretten som vedtek konkurskarantene. Karantenen kan gjelde for ein periode på inntil to år. Det går an å klage på avgjerda til lagmannsretten.

Bustyraren vurderer om det er grunn til å vedta konkurskarantene. Han varslar i tilfelle tingretten om saka. Karantene kan bli vedteke dersom det er mistanke om noko straffbart, men dette er ikkje eit vilkår. Karantene kan også bli pålagt dersom forretningsdrifta har vore uforsvarleg.

Meininga med konkurskarantene er å stanse personar som ofte er involvert i konkursar. Karantene kan nyttast både ved personlege konkursar og når selskap går konkurs. Dersom eit selskap går konkurs, kan både styremedlemmene og direktøren bli pålagt karantene.

Meir om konkurskarantene kan du lese i artikkelen "Konkurskarantene".

Også i straffelova finst det reglar om konkurs. Det kan blant anna vere straffbart å halde pengar eller andre verdiar borte frå kreditorane under konkursen. Det kan også vere straffbart å gjere skilnad på kreditorane. Brot på reglane blir straffa med bøter og fengsel. Det er politiet som skal passe på at desse reglane blir haldne, men etter konkurslova skal bustyraren undersøkje om det har skjedd alvorlege straffbare forhold i samband med konkursen. Dersom slikt har skjedd, skal politiet varslast så tidleg som råd.

Meir om dette kan du lese i anbefalingen "Behandlingen av straffbare forhold i forbindelse med konkurs".

Skriv ut 
Motta nyhetsbrev
Nyheter på RSS